مدیتیشن اسکن بدن یا Body Scan Meditation یکی از تمرین‌های شناخته‌شده در حوزه مدیتیشن است که در آن فرد توجه خود را به‌صورت مرحله‌به‌مرحله به قسمت‌های مختلف بدن منتقل می‌کند و بدون اینکه الزاماً بخواهد چیزی را تغییر دهد، احساسات و نشانه‌های بدنی را مشاهده می‌کند.

در یک تمرین معمول، ممکن است توجه از انگشتان پا آغاز شود و به‌تدریج به کف پا، مچ، ساق، زانو، ران، لگن، شکم، قفسه سینه، دست‌ها، شانه‌ها، گردن، صورت و سر برسد. در هر بخش، فرد به آنچه در بدن احساس می‌کند توجه می‌کند؛ ممکن است گرما، فشار، سنگینی، کشش، ضربان، بی‌حسی یا حتی هیچ احساس مشخصی وجود نداشته باشد.

نکته مهم این است که هدف اسکن بدن پیدا کردن یک احساس خاص یا مجبور کردن بدن به آرام شدن نیست. فرد فقط تجربه لحظه فعلی را مشاهده می‌کند و هر زمان که متوجه می‌شود ذهنش به فکر یا موضوع دیگری رفته، توجه را دوباره به بدن برمی‌گرداند.

اسکن بدن یکی از تمرین‌های رسمی در برنامه‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی مانند MBSR یا کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی است و در کنار تمرین‌هایی مانند مدیتیشن نشسته، راه رفتن آگاهانه و یوگای ذهن‌آگاهانه استفاده می‌شود.

اگر هنوز با مدیتیشن و انواع مختلف آن آشنا نیستید، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله مدیتیشن چیست؟ راهنمای کامل شروع مدیتیشن برای مبتدیان را مطالعه کنید. در آن مقاله تصویر کلی مدیتیشن و روش‌های مختلف آن را توضیح داده‌ایم و این مقاله به‌طور اختصاصی روی یکی از این روش‌ها تمرکز دارد.

آکادمی باور نیز در کنار آموزش‌های یوگا، دوره‌های مرتبط با مدیتیشن را در اختیار علاقه‌مندان قرار داده است تا کسانی که می‌خواهند تمرین ذهنی خود را به‌صورت منظم دنبال کنند، بتوانند مسیر مناسب‌تری پیدا کنند.

هدف از مدیتیشن اسکن بدن چیست؟

در ظاهر، Body Scan فقط جابه‌جا کردن توجه از یک قسمت بدن به قسمت دیگر است؛ اما هدف تمرین عمیق‌تر از این است.

در زندگی روزمره، ممکن است ساعت‌ها درگیر کار، گوشی، گفت‌وگو، برنامه‌ریزی و افکار مختلف باشیم و متوجه نشویم بدن ما در همان زمان چه وضعیتی دارد. شاید شانه‌ها بالا رفته باشند، فک را محکم نگه داشته باشیم یا عضلات بدن بدون اینکه متوجه باشیم در حالت تنش قرار گرفته باشند.

اسکن بدن فرصتی ایجاد می‌کند تا برای چند دقیقه توجه از بیرون به درون منتقل شود و فرد بتواند احساسات بدنی را همان‌طور که هستند مشاهده کند.

در این تمرین، قرار نیست بدن را به حالت خاصی برسانیم. ممکن است یک قسمت کاملاً آرام باشد و قسمت دیگری احساس فشار یا ناراحتی داشته باشد. هر دو بخشی از تجربه فعلی هستند.

به همین دلیل، Body Scan بیشتر یک تمرین آگاهی و مشاهده است تا یک تمرین کششی یا درمان فیزیکی.

مدیتیشن اسکن بدن چه ارتباطی با ذهن‌آگاهی دارد؟

Body Scan یکی از شکل‌های عملی Mindfulness یا ذهن‌آگاهی است، زیرا بخش مهمی از آن به مشاهده لحظه حال بدون قضاوت سریع مربوط می‌شود.

وقتی توجه خود را روی کف پای چپ می‌گذارید، هدف این نیست که درباره آن فکر کنید؛ بلکه می‌خواهید واقعاً متوجه شوید چه احساسی در آن ناحیه وجود دارد.

ممکن است احساس گرما داشته باشید، ممکن است سردی، سوزن‌سوزن شدن، فشار یا هیچ احساس مشخصی وجود نداشته باشد. در همه این حالت‌ها، تمرین فقط مشاهده تجربه است.

مرور و متاآنالیز جدیدی که در سال ۲۰۲۵ درباره ارتباط با Interoception یا آگاهی از وضعیت درونی بدن منتشر شد، ۲۹ کارآزمایی تصادفی‌شده و ۲۱۹۱ شرکت‌کننده را بررسی کرد و برای مداخلات ذهن‌آگاهی اثر مثبت کوچک تا متوسطی بر شاخص‌های خودگزارش‌شده آگاهی درونی بدن یافت. البته این نتیجه مربوط به مداخلات ذهن‌آگاهی به‌طور کلی است، نه فقط Body Scan. 

تفاوت مدیتیشن اسکن بدن با مدیتیشن تمرکز چیست؟

در Focused Attention Meditation معمولاً یک موضوع مشخص مانند تنفس انتخاب می‌شود و هدف اصلی نگه داشتن توجه روی همان موضوع و بازگرداندن آن پس از حواس‌پرتی است.

در Body Scan نیز توجه هدایت می‌شود، اما موضوع تمرکز بخش‌های مختلف بدن و احساسات موجود در آن‌ها است.

برای مثال، ممکن است ابتدا روی پای راست تمرکز کنید، سپس به پای چپ، ساق، زانو و سایر قسمت‌ها بروید. در اینجا توجه عمداً از یک نقطه به نقطه دیگر حرکت می‌کند تا تجربه بدنی گسترده‌تری ایجاد شود.

بنابراین Body Scan را می‌توان تمرینی در خانواده Mindfulness دانست که در آن بدن به‌عنوان میدان اصلی توجه انتخاب می‌شود.

آیا هنگام اسکن بدن باید چیزی را تغییر دهیم؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین اصول تمرین است.

اگر متوجه شدید شانه‌تان منقبض است، لازم نیست فوراً آن را پایین بیاورید. اگر شکم احساس سنگینی دارد، لازم نیست آن را تغییر دهید. حتی اگر یک قسمت بدن دردناک باشد، در مرحله اول هدف مشاهده و شناخت تجربه است، نه اینکه فوراً آن را اصلاح کنیم.

البته این به معنی نادیده گرفتن درد یا آسیب نیست. اگر یک وضعیت جسمی باعث درد شدید یا علائم غیرعادی می‌شود، نباید صرفاً برای «کامل کردن تمرین» آن را تحمل کرد.

هدف Body Scan آگاهی بیشتر از بدن است، نه تحمل اجباری ناراحتی.

مدیتیشن اسکن بدن چگونه انجام می‌شود؟

برای شروع لازم نیست از یک جلسه طولانی ۳۰ یا ۴۰ دقیقه‌ای استفاده کنید. یک تمرین کوتاه پنج تا ده دقیقه‌ای هم می‌تواند برای آشنا شدن با روش کافی باشد.

مرحله اول: وضعیت راحت پیدا کنید

می‌توانید دراز بکشید یا روی یک صندلی بنشینید. در بسیاری از نسخه‌های کلاسیک Body Scan، فرد به پشت دراز می‌کشد، اما حالت نشسته نیز امکان‌پذیر است.

هدف این است که بدن نسبتاً راحت باشد و نیاز نداشته باشید دائماً وضعیت خود را تغییر دهید.

مرحله دوم: چند نفس طبیعی داشته باشید

چند لحظه بدون تغییر دادن تنفس، فقط متوجه دم و بازدم شوید. لازم نیست نفس‌ها را عمیق‌تر کنید.

این مرحله به شما کمک می‌کند توجه خود را از فعالیت‌های روزمره جدا کنید و به تمرین وارد شوید.

مرحله سوم: توجه را به یک قسمت بدن ببرید

می‌توانید از انگشتان پا شروع کنید. توجه کنید در این قسمت چه احساساتی وجود دارد.

ممکن است چیزی احساس نکنید و همین نیز کاملاً طبیعی است.

مرحله چهارم: به‌آرامی در بدن حرکت کنید

توجه خود را به کف پا، مچ، ساق، زانو، ران و سپس بخش‌های بالاتر منتقل کنید. سرعت حرکت مهم نیست؛ هدف این است که هر قسمت را با توجه کافی مشاهده کنید.

مرحله پنجم: حواس‌پرتی را متوجه شوید

ذهن شما احتمالاً بارها به سمت فکرها، صداها یا برنامه‌های روزانه خواهد رفت.

هر زمان که متوجه شدید توجه از بدن دور شده است، بدون سرزنش دوباره آن را به قسمتی که در حال مشاهده آن هستید برگردانید.

مرحله ششم: تمرین را به‌آرامی تمام کنید

بعد از اینکه تمام بدن را اسکن کردید، چند لحظه وضعیت کلی بدن را مشاهده کنید و سپس به‌آرامی تمرین را تمام کنید.

UMass Chan Medical School نیز Body Scan را تمرینی می‌داند که در آن توجه به‌صورت تدریجی در بدن حرکت می‌کند و فرد نسبت به احساسات بدنی و حواس‌پرتی‌های ذهن آگاه می‌شود.

در هنگام اسکن بدن به چه چیزهایی توجه کنیم؟

ممکن است در هر قسمت از بدن با تجربه متفاوتی روبه‌رو شوید. به‌عنوان مثال می‌توانید متوجه موارد زیر باشید:

فشار: آیا بخشی از بدن با زمین یا صندلی در تماس است؟

گرما و سرما: آیا دمای یک ناحیه با بخش دیگر متفاوت است؟

کشش: آیا احساس کشش یا جمع‌شدگی وجود دارد؟

ضربان یا لرزش: آیا حرکت یا ضربانی ظریف احساس می‌شود؟

سنگینی یا سبکی: آیا بخشی از بدن سنگین‌تر یا سبک‌تر به نظر می‌رسد؟

بی‌حسی: آیا احساس در یک ناحیه کمتر از حد معمول است؟

نبودن احساس مشخص: حتی اگر هیچ چیز مشخصی احساس نمی‌کنید، نیازی به ایجاد یک احساس مصنوعی نیست.

نکته مهم این است که در Body Scan قرار نیست برای هر قسمت بدن جواب درست پیدا کنید. همان چیزی که واقعاً تجربه می‌کنید، موضوع تمرین است.

آیا مدیتیشن اسکن بدن باید در حالت درازکش انجام شود؟

خیر.

حالت درازکش یکی از حالت‌های رایج است، اما تنها انتخاب نیست. برخی افراد هنگام دراز کشیدن سریع خواب‌آلود می‌شوند و برای آن‌ها نشستن روی صندلی انتخاب مناسب‌تری است.

UMass نیز در آموزش‌های مدیتیشن خود هم تمرین‌های Body Scan درازکش و هم شکل‌های مختلف مدیتیشن نشسته را ارائه می‌کند.

برای مبتدیان، راحت بودن بدن مهم است؛ اما اگر قصد شما حفظ هوشیاری است، بهتر است حالتی را انتخاب کنید که احتمال خواب رفتن را کاهش دهد.

بهترین زمان برای مدیتیشن اسکن بدن چه زمانی است؟

زمان مناسب به هدف شما بستگی دارد.

اگر می‌خواهید توجه بیشتری به بدن داشته باشید، صبح می‌تواند گزینه مناسبی باشد. اگر روز پرتنشی دارید، عصر یا بعد از کار نیز زمان خوبی برای ایجاد فاصله میان فعالیت‌های روزانه و استراحت است.

Body Scan برای شب نیز مورد توجه قرار گرفته است، زیرا ساختار آرام آن برای بعضی افراد با روتین قبل از خواب هماهنگ است. با این حال، نباید آن را درمان قطعی بی‌خوابی در نظر گرفت.

در نهایت، بهترین زمان زمانی است که بتوانید تمرین را به شکل منظم انجام دهید.

روزی چند دقیقه مدیتیشن اسکن بدن انجام دهیم؟

مدت تمرین به برنامه و سطح فرد بستگی دارد.

برای شروع می‌توانید از ۵ تا ۱۰ دقیقه استفاده کنید. بعد از ایجاد عادت، مدت تمرین را افزایش دهید و در صورت علاقه به جلسات طولانی‌تر بروید.

در دوره‌های ساختارمند MBSR، Body Scan می‌تواند یکی از تمرین‌های اصلی و نسبتاً طولانی باشد، اما این به این معنی نیست که یک فرد مبتدی برای بهره‌بردن از تمرین باید از همان ابتدا زمان زیادی اختصاص دهد.

فواید مدیتیشن اسکن بدن چیست؟

اینجا باید کمی دقیق‌تر باشیم. پژوهش اختصاصی درباره خود Body Scan نسبت به تحقیقات گسترده Mindfulness محدودتر است.

یک پژوهش جامع در سال ۲۰۲۲ که ۱۴ مقاله مستقل را بررسی کرد، برای افزایش Mindfulness در مقایسه با کنترل غیرفعال یک اثر کوچک پیدا کرد، اما کیفیت کلی مطالعات پایین و ناهمگونی آن‌ها بالا بود و نویسندگان نتیجه گرفتند که Body Scan به‌تنهایی شواهد کافی برای بهبود قطعی پیامدهای مختلف سلامت ندارد.

بنابراین بهتر است Body Scan را تمرینی با شواهد امیدوارکننده اما محدودتر از برخی مداخلات بزرگ‌تر ذهن‌آگاهی در نظر بگیریم.

افزایش آگاهی از بدن

این یکی از طبیعی‌ترین کاربردهای Body Scan است؛ زیرا کل تمرین حول توجه به احساسات بدنی شکل گرفته است.

مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ که دو کارآزمایی تصادفی‌شده و در مجموع ۱۷۵ نفر را بررسی کرد، نشان داد دو هفته تمرین روزانه Body Scan می‌تواند برخی شاخص‌های Interoception را بهبود دهد. البته نویسندگان اشاره کردند که بعضی از تغییرات با تمرین Guided Imagery نیز مشاهده شدند، بنابراین اثر را نمی‌توان کاملاً اختصاصی برای Body Scan دانست.

کمک به توجه به تنش‌های بدنی

وقتی فرد چند دقیقه به بدن توجه می‌کند، ممکن است متوجه بخش‌هایی شود که در طول روز کمتر به آن‌ها توجه کرده است؛ برای مثال فک، شانه‌ها یا دست‌ها.

این آگاهی به خودی خود به معنی درمان تنش عضلانی نیست، اما می‌تواند به فرد کمک کند الگوی تنش بدن خود را زودتر تشخیص دهد.

کمک به مدیریت استرس

در یک مطالعه چندمرکزی و پیش‌ثبت‌شده با ۲۲۳۹ شرکت‌کننده، چند تمرین کوتاه Mindfulness به‌صورت مستقل بررسی شدند. Body Scan در مقایسه با کنترل فعال، یکی از تمرین‌هایی بود که کاهش بیشتری در استرس کوتاه‌مدت گزارش‌شده ایجاد کرد. این مطالعه مربوط به یک تمرین کوتاه‌مدت بود، بنابراین نباید از آن نتیجه گرفت که Body Scan به‌تنهایی درمان استرس مزمن است.

ارتباط احتمالی با تنظیم هیجان

یکی از توضیح‌های احتمالی برای مفید بودن تمرین‌های مبتنی بر توجه به بدن این است که فرد یاد می‌گیرد تغییرات بدنی مرتبط با هیجان‌ها را زودتر تشخیص دهد.

یک مطالعه اکتشافی fNIRS در سال ۲۰۲۵ روی ۴۰ بزرگسال جوان بدون تجربه قبلی مدیتیشن، در هنگام Body Scan ارتباطات عملکردی بخش‌هایی از قشر پیش‌پیشانی را بررسی کرد. برخی الگوهای ارتباطی با علائم اضطراب و افسردگی و توانایی تنظیم هیجان ارتباط داشتند، اما این مطالعه کوچک و اکتشافی بود و نمی‌تواند رابطه علت و معلولی یا اثر درمانی را ثابت کند.

کمک احتمالی در مدیریت درد

Mindfulness در حوزه درد مزمن به‌طور گسترده‌تری از خود Body Scan مطالعه شده است و برخی مرورهای علمی اثراتی بر جنبه‌های روان‌شناختی درد و کیفیت زندگی گزارش کرده‌اند. با این حال، نمی‌توان نتیجه گرفت که Body Scan به‌تنهایی علت درد را برطرف می‌کند.

در واقع، یکی از کاربردهای احتمالی تمرین این است که فرد بتواند احساس درد را با آگاهی بیشتری مشاهده کند و واکنش‌های ثانویه مانند ترس یا تنش اضافی را بهتر تشخیص دهد.

NCCIH نیز تأکید می‌کند که مدیتیشن و Mindfulness ممکن است برای بعضی افراد در مدیریت علائم و مشکلات مرتبط با سلامت مفید باشند، اما میزان شواهد بسته به وضعیت و نوع مداخله متفاوت است.

آیا Body Scan همان Progressive Muscle Relaxation است؟

خیر، این دو تمرین هدف و روش متفاوتی دارند.

در Progressive Muscle Relaxation یا آرام‌سازی پیشرونده عضلات، فرد معمولاً گروه‌های عضلانی را به‌صورت عمدی منقبض و سپس رها می‌کند.

در Body Scan، قرار نیست عضلات را به‌طور عمدی منقبض و شل کنیم. هدف بیشتر مشاهده احساسات بدنی همان‌طور است که در لحظه وجود دارند.

هر دو روش می‌توانند در برنامه‌های آرام‌سازی استفاده شوند، اما سازوکار تمرین آن‌ها یکسان نیست.

آیا می‌توان Body Scan را همراه با یوگا انجام داد؟

بله، این دو می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

ممکن است فرد ابتدا چند حرکت آرام یوگا انجام دهد و سپس در پایان روی زمین قرار بگیرد و چند دقیقه Body Scan انجام دهد. در این حالت، تمرین فیزیکی و توجه درونی کنار هم قرار می‌گیرند.

یوگا و مدیتیشن هر دو می‌توانند در یک برنامه منظم ذهن و بدن قرار بگیرند و هر فرد بر اساس هدف خود از ترکیب آن‌ها استفاده کند.

آیا مدیتیشن اسکن بدن برای مبتدیان مناسب است؟

بله.

یکی از مزایای Body Scan این است که برای شروع به مهارت پیچیده‌ای نیاز ندارد. لازم نیست انعطاف‌پذیر باشید، چهارزانو بنشینید یا قبلاً تجربه مدیتیشن داشته باشید.

تنها کاری که لازم است انجام دهید این است که در وضعیت مناسب قرار بگیرید و توجه خود را به‌آرامی به بدن منتقل کنید.

حتی UMass Chan نیز Body Scan را در منابع آموزشی خود به‌عنوان یکی از تمرین‌های قابل‌آموزش مدیتیشن معرفی کرده و فایل‌های تمرینی آن را برای افرادی که می‌خواهند در خانه تمرین کنند ارائه کرده است.

اشتباهات رایج در مدیتیشن اسکن بدن

تلاش برای پیدا کردن یک حس خاص

قرار نیست حتماً گرما، لرزش یا سبکی احساس کنید. هر چیزی که وجود دارد، کافی است.

تلاش برای آرام کردن اجباری بدن

Body Scan تمرین مشاهده است، نه دستور دادن به بدن که سریع آرام شود.

جابه‌جا کردن مداوم بدن

اگر برای چند دقیقه دائماً وضعیت خود را تغییر دهید، بخش زیادی از توجه از مشاهده بدن به تنظیم وضعیت منتقل می‌شود. البته در صورت ناراحتی واقعی، تغییر وضعیت کاملاً منطقی است.

ترس از حواس‌پرتی

ذهن منحرف می‌شود. مهم این است که متوجه آن شوید و به‌آرامی توجه را برگردانید.

ماندن در درد شدید

آگاهی به معنی تحمل اجباری درد نیست. اگر درد شدید یا غیرعادی وجود دارد، باید تمرین را متوقف یا وضعیت را تغییر دهید.

دوره‌های یوگا و مدیتیشن آکادمی باور

اگر به مدیتیشن اسکن بدن علاقه‌مند شده‌اید و می‌خواهید تمرین مدیتیشن را منظم‌تر یاد بگیرید، می‌توانید دوره‌های یوگا و مدیتیشن آکادمی باور را بررسی کنید.

در آکادمی باور، مدیتیشن در کنار آموزش‌های یوگا قرار گرفته است تا علاقه‌مندان بتوانند بر اساس هدف، سطح و تجربه خود مسیر مناسب‌تری را انتخاب کنند. برای کسی که تازه وارد دنیای مدیتیشن شده، داشتن یک مسیر آموزشی مشخص می‌تواند کمک کند تمرین از حالت پراکنده و گاه‌به‌گاه خارج شود.

اگر نمی‌دانید Body Scan برای شما مناسب‌تر است یا بهتر است از Mindfulness، مدیتیشن تمرکز یا روش دیگری شروع کنید، مشاوره رایگان آکادمی باور می‌تواند به شما کمک کند تا بر اساس هدف و شرایط خود، انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.

سوالات متداول درباره مدیتیشن اسکن بدن

مدیتیشن اسکن بدن چیست؟

Body Scan روشی از مدیتیشن ذهن‌آگاهی است که در آن توجه به‌صورت مرحله‌به‌مرحله به قسمت‌های مختلف بدن منتقل می‌شود تا فرد احساسات بدنی خود را بدون قضاوت مشاهده کند.

آیا برای اسکن بدن باید دراز بکشیم؟

خیر. می‌توانید دراز بکشید یا روی صندلی بنشینید. حالت مناسب باید به اندازه‌ای راحت باشد که بتوانید توجه خود را حفظ کنید.

مدیتیشن اسکن بدن برای مبتدیان مناسب است؟

بله. این تمرین به تجربه قبلی یا انعطاف‌پذیری نیاز ندارد و می‌توان با چند دقیقه تمرین ساده شروع کرد.

آیا Body Scan همان مدیتیشن ذهن‌آگاهی است؟

Body Scan یکی از روش‌های تمرین Mindfulness است، اما Mindfulness گسترده‌تر از یک تکنیک خاص است.

در اسکن بدن باید بدن را آرام کنیم؟

نه. هدف اصلی مشاهده تجربه بدن است. اگر در طول تمرین بدن آرام شد، نتیجه طبیعی تمرین است، اما لازم نیست به زور آن را ایجاد کنید.

اگر هنگام اسکن بدن هیچ حسی نداشته باشیم چه؟

اشکالی ندارد. نبودن حس واضح نیز بخشی از تجربه بدن است و لازم نیست برای پیدا کردن احساس، بدن را تحریک یا حرکت دهید.

آیا Body Scan برای کاهش استرس مفید است؟

برخی مطالعات مستقیم و برخی پژوهش‌های گسترده‌تر Mindfulness نتایج امیدوارکننده‌ای درباره کاهش استرس نشان داده‌اند، اما میزان اثر بسته به نوع برنامه و شرایط فرد متفاوت است.

آیا Body Scan می‌تواند درد را درمان کند؟

خیر. Body Scan ممکن است به فرد کمک کند تجربه درد و واکنش خود به آن را آگاهانه‌تر مشاهده کند، اما نباید آن را درمان علت درد دانست.

جمع‌بندی

مدیتیشن اسکن بدن یا Body Scan Meditation یکی از روش‌های شناخته‌شده در مدیتیشن و ذهن آگاهی است که در آن توجه به‌صورت مرحله‌به‌مرحله در بدن حرکت می‌کند و فرد تلاش می‌کند احساسات بدنی را همان‌طور که هستند مشاهده کند.

هدف اصلی این تمرین پیدا کردن احساس خاص، خالی کردن ذهن یا مجبور کردن بدن به آرام شدن نیست. ممکن است در یک ناحیه گرما و در ناحیه‌ای دیگر فشار یا هیچ احساس مشخصی وجود داشته باشد. هر دو می‌توانند موضوع مشاهده باشند.

برای شروع، نیازی به زمان طولانی یا تجهیزات خاص ندارید. حتی پنج تا ده دقیقه توجه آرام به بدن می‌تواند نقطه آغاز باشد. چیزی که اهمیت بیشتری دارد، استمرار، آموزش صحیح و کنار گذاشتن این تصور است که در هر جلسه باید به یک حالت خاص از آرامش برسید.

اگر می‌خواهید مدیتیشن را جدی‌تر و منظم‌تر دنبال کنید، می‌توانید دوره‌های آکادمی باور را بررسی کنید و در صورت تردید درباره انتخاب مسیر، از مشاوره رایگان برای پیدا کردن دوره مناسب خود استفاده کنید.